پس از سالها انتظار باری دیگر زمزمه خوش جریان آب در رگ خشکیده زایندهرود پیچید.
رهاسازی موقت آب در زایندهرود بارقهای از امید را در چشمان مردم روشن کرد تا آنجا که بسیاری از شهروندان با اشک شوق با جاری شدن آب در زایندهرود همذاتپنداری کردند.
هر چند این جریان، موقتی و در حد رفع برخی تنشهای ضروری و شاید صرفاً نمادین باشد، اما نفس تازه کردن «نصف جهان» در زیر سایه این رویداد، بازتابی گسترده در میان اقشار مختلف جامعه، بهویژه کشاورزان چشمانتظار و دوستداران میراث فرهنگی این دیار داشته است.
این اتفاق، فرصتی مغتنم است تا بار دیگر بر اهمیت حیاتی زایندهرود برای حیات اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی اصفهان تأکید کرده و اهمیت مدیریت پایدار منابع آبی را در دل کویر مرکزی ایران، بیش از پیش به مسئولان و مردم یادآوری کنیم که آیا این جریان موقت، سرآغاز بازگشتی پایدار خواهد بود، یا تنها تسکینی زودگذر بر دردی مزمن؟
وعده مسئولان
رهاسازی آب در زایندهرود برای بسیاری از مردم با گمانهزنیهای بسیاری همراه شده و حتی گردشگران را در دوراهی بستن کوله بار سفر به اصفهان و همنشینی در جوار زایندهرود مردد کرده است، اما استاندار اصفهان در این ارتباط از تداوم جریان متناوب آب در زایندهرود تا سه ماه آینده خبر داده و میگوید: همزمان با احیای جریان آب در این رودخانه تاریخی، تسهیلات و مشوقهای ویژهای برای سفر گردشگران به اصفهان پیشبینی شده است.
مهدی جمالینژاد با دعوت از مردم سراسر کشور برای سفر به اصفهان و شهرهای واقع در مسیر زایندهرود تصریح میکند: اکنون فرصت مناسبی فراهم شده تا هموطنان از نزدیک شاهد طراوت و پویایی دوباره این رودخانه و زیباییهای کمنظیر اصفهان باشند.
جمالینژاد خاطرنشان میکند: تمامی دستگاههای اجرایی، خدماتی و گردشگری استان برای میزبانی مطلوب از مسافران آمادگی کامل دارند و زیرساختهای لازم برای ارائه خدمات مناسب به گردشگران فراهم شده است.
وی با اشاره به برنامههای حمایتی در حوزه گردشگری میافزاید: هتلها و مراکز اقامتی استان با ظرفیت کامل آماده پذیرش گردشگران هستند و تخفیفهای ویژهای برای اقامت مسافران در نظر گرفته شده است.
استاندار اصفهان ادامه میدهد: علاوه بر تسهیلات اقامتی، امکانات و ظرفیتهای مناسبی نیز در بخش خدمات گردشگری، خرید و رفاه مسافران پیشبینی شده تا گردشگران بتوانند سفری آرام، مقرون بصرفه و خاطرهانگیز را تجربه کنند.
میراثی که فرو میریزد
خشکیدگی زایندهرود تاکنون بهای سنگینی به اقتصاد و زیرساختهای اصفهان تحمیل کرده است. یکی از مهلکترین پیامدهای خشکی زایندهرود که امروزه به بحرانی ملی تبدیل شده، پدیده «فرونشست زمین» است.
وقتی رودخانه خشک میشود، آبخوانهای زیرزمینی تغذیه نمیشوند و برداشتهای بیرویه برای کشاورزی و صنعت، لایههای زیرین خاک را خالی میکند.
میدان نقشجهان، سیوسهپل و پل خواجو به عنوان شناسنامههای تاریخی ایران اکنون روی زمینی قرار دارند که بهطور بیسابقهای در حال نشست است.
گزارشهای سازمان زمینشناسی نشان میدهد نرخ فرونشست در دشت اصفهان به ارقام نگرانکنندهای رسیده و این یعنی خشتخشت آثار صفوی زیر فشارهای نامرئی زمین در حال ترک خوردن است.
باید اذعان کرد فرونشست تنها بناهای تاریخی را تهدید نمیکند؛ بلکه خطوط انتقال گاز، لولههای آب، دکلهای برق و شریانهای حیاتی شهر نیز در معرض تهدید جدی هستند.
علی بیتاللهی، محقق علوم زمین و مخاطرات محیط زیست در گفتوگو با قدس در پاسخ به این پرسش که آیا رهاسازی موقتی آب در زایندهرود میتواند نجاتبخش اصفهان باشد، اذعان میکند: بر اساس نتایج مدلسازی انجام شده حدود ۵۰درصد افت سطح آب زیرزمینی و به تبع آن فرونشست زمین در اصفهان ناشی از قطع جریان آب در زایندهرود است.
وی ادامه میدهد: البته در کنار این عامل، برداشت بیرویه آب از چاهها در شمال اصفهان و حتی فراتر از شهر اصفهان نیز پدیده فرونشست زمین را تشدید میکند. با این حال تغذیه زایندهرود بیش از ۵۰درصد در کنترل پدیده فرونشست در این کلانشهر نقش دارد.
به گفته بیتاللهی اگر جریان حداقلی به منظور اشباع کردن محیط و نفوذ آب در زیر زمین صورت گیرد، به طور حتم در یکی دو سال نخست میتوان بیش از ۵۰ درصد نرخ فرونشست اصفهان را کنترل کرد و اگر این اقدام با کنترل برداشت آب از چاهها همراه شود بیتردید پدیده فرونشست کنترل خواهد شد؛ چراکه این تجربه در ژاپن، چین، تایوان، اندونزی و آمریکا در دشتهای مختلف انجام و نتایج موفق آنها منتشر شده است.
مدیر بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی میافزاید: اگر تاریخ توسعه این شهر را بررسی کنید، متوجه خواهید شد که رشد این شهر به دلیل وجود زایندهرود بوده، در واقع زایندهرود نطفه اولیه توسعه شهری اصفهان را تشکیل داده است.
پاسخ طبیعت به انسان
بیتاللهی ابراز میکند: در بالادست به دلیل توسعه باغها، انتقال آب به جاهای دیگر، سدسازیها و موارد متعدد دیگر، آب در زایندهرود جریان ندارد و با توجه به اینکه بخش عمدهای از آب سفره زیرزمینی اصفهان از طریق نفوذ آب در رودخانه زایندهرود تغذیه میشده، اکنون که منبع تغذیه لایه آبدار زیری قطع شده و این منطقه جزو مناطق کمباران کشور است و برداشتهای آب از طریق چاهها با شدت بیشتری از قبل همچنان ادامه دارد؛ با این شرایط پاسخ ساده طبیعت، فرونشست زمین است.
مهمترین نکتهای که در خصوص فرونشست زمین در اصفهان میتوان گفت اینکه اصفهان تنها کلانشهری بوده که گستره عمدهای از این شهر در زون فرونشست زمین است، به طوری که افزون بر خود اصفهان در شهرهای اطراف این کلانشهر نیز جمعیتی معادل ۳میلیون نفر روی این پهنه شناخته شده فرونشست اصفهان سکونت دارند.
پیامدهای خشکی زایندهرود
شرق اصفهان زمانی سبد نان این دیار بود. کشاورزان سختکوش «ورزنه» و «بُنرود» که قرنها با سیستم «طومار شیخ بهایی» حقابهشان را عادلانه تقسیم میکردند، اکنون با زمینهای لمیزرع روبهرو هستند، از همین رو وقتی زمین کشاورزی خشک شود، کشاورز مجبور به حاشیهنشینی در کلانشهر یا شغلهای کاذب میشود که این «مهاجرت اقلیمی» موجب تخلیه روستاها و افزایش معضلات اجتماعی در حاشیه شهر اصفهان شده است.
کاهش تولیدات کشاورزی و باغی، نه تنها درآمد استان را کاهش داده، بلکه موجب افزایش قیمت محصولات غذایی برای شهروندان اصفهانی شده است.
خشکیدگی بستر رودخانه یکی دیگر از مشکلاتی است که با وزیدن هر باد و نسیمی رسوبات را راهی آسمان کرده و نفس کشیدن را برای شهروندان سخت میکند.
این ریزگردها، بهویژه در فصلهای پرباد، ترکیب شیمیایی مضری دارند که سیستم تنفسی شهروندان را هدف قرار داده است. افزایش آمار مراجعات به مراکز درمانی با مشکلات تنفسی و چشمی، مستقیماً با خشکی رود و فعالیت کانونهای گردوغبار در بستر زایندهرود مرتبط است.
از سوی دیگر زایندهرود عامل اصلی تعدیل دمای شهر است، بنابراین خشکی آن موجب ایجاد «جزیرههای گرمایی» در قلب اصفهان شده که تحمل تابستانهای کویری را برای شهروندان طاقتفرسا کرده است.
سوگ جمعی
شاید کمتر کسی بتواند تأثیرات روانی از دست رفتن این نماد فرهنگی را محاسبه کند چون زایندهرود برای مردم اصفهان صرفاً آب نیست بلکه «فرهنگ زنده» است.
پیوند عمیق مردم با رودخانه، بخشی از هویت فرهنگی آنهاست؛ قدم زدن در حاشیه رودخانه، برگزاری مراسم آیینی و جشنهای مردمی همگی حول محور این رود شکل گرفته است، از همین رو مشاهده بستر خشک، به نوعی «سوگ جمعی» در میان شهروندان تبدیل شده که اعتماد به نفس و نشاط اجتماعی را کاهش میدهد.
از آنجا که علاوه بر مردم اصفهان مردم سایر شهرهای ایران نیز همه ساله به شوق دیدن پلهای تاریخی بر فراز آب به اصفهان سفر میکنند، ازاینرو چهره گردشگری اصفهان با زایندهرود گره خورده است اما حالا، تصاویر بسترهای خشک، تصویر جهانی اصفهان را خدشهدار کرده و به صنعت گردشگری که ستون اقتصاد خدمات این شهر است، ضربهای مهلک وارد کرده است.
زمان کمی برای جبران داریم
خشکیدگی زایندهرود حاصل دههها مدیریت ناپایدار آب، سدسازیهای بیش از حد و تغییر الگوی کشت در بالادست است.
اکنون برای نجات اصفهان، تنها «باران» چارهساز نیست؛ بلکه به یک «اراده ملی» برای مدیریت مصرف، اصلاح الگوی کشاورزی و بازپسگیری حقابههای قانونی اصفهان نیاز است.
اگر امروز برای احیای پایدار زایندهرود قدمی برداشته نشود، فردا شاید نه تنها پلها، که هویت تاریخی اصفهان در میان غبار فرونشست و خشکی، برای همیشه مدفون شود.
اصفهان چشمانتظار بازگشت زندگی است؛ نه فقط برای گردشگران، بلکه برای مردمی که زایندهرود، بخشی از روح آنهاست.
بیتاللهی، مدیر بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در این ارتباط با اشاره به این موضوع که فرونشست در اصفهان پدیدهای رو به توسعه است، بیان میکند: با توجه به اینکه سطح آبهای زیرزمینی به شدت رو به کاهش است، ما نهایتاً ۵ تا ۱۰سال برای کنترل این پدیده زمان داریم و پس از آن شاهد مرگ آبخوانها و محیط زیست کلانشهر اصفهان خواهیم بود.
نظر شما